• Wszystko o akordeonie

  • Wywiady

  • Relacje z koncertów

  • Recenzje płyt

  • Sprzęt

Polski Portal Akordeonowy

akordeon.pl

Co to za znaczki w nutach?

Niniejsze  opracowanie  odnosi  się  głównie  do  nut  z  muzyką  klasyczną  na  fortepian, niemniej  wiele  szczegółów  dotyczy  również  akordeonu.

Po czym  poznać, że  nuty  przeznaczone  są  na  fortepian  (lub  podobny  instrument  klawiszowy, w  tym  i  akordeon) ?  Po  tym, że  "pięciolinie"  spięte  są  "klamrą"  po dwie, z  których  górna  opatrzona  jest  w  "klucz  wiolinowy"  a  dolna  - w "klucz basowy". Również  "kreski  taktowe"  przebiegają  przez  obie  pięciolinie - patrz  przykłady poniżej.

W  nutach  wyróżnić  można  trzy  grupy  informacji :

1  -  informacje  ogólne  niedotyczące  materii  muzycznej :

*  tytuł  utworu  i  ewentualnie  inne  dane  (np. nr  dzieła, dedykacja  i tp),    które  zwykle  umieszczone  są  u  góry.

*  kompozytor  -  po  prawej  stronie  nad  pierwszą  pięciolinią.

*  rok  wydania  i  wydawca  -  u  dołu  na  pierwszej  stronie

Często  te  dwie  ostatnie  informacje  podawane  są  pod  tytułem  utworu  -  patrz  przykład  1.

Przykład  1.

alt

2  -  informacje  ogólne  dotyczące  materii  muzycznej :

*  tempo  i  ewentualnie  inne  ogólne  wskazówki  wykonawcze  -  po  lewej    stronie  nad  pierwszą  pięciolinią

*  klucze - wiolinowy  i  basowy  -  na  początku  każdej  pięciolinii

*  tonacja - patrz  na "znaki  przykluczowe" ("krzyżyki", lub  "bemole")  -  na    początku  każdej  pięciolinii.

*  metrum - patrz  na  początku  utworu  (tuż za znakami przykluczowymi)

   (powyższe  informacje  -  tempo, klucze, tonacja, metrum  -  mogą  być  zmieniane  w  trakcie  utworu, o  czym  mowa  poniżej).

Popatrzmy  pod  tym  kątem  na  przykład  1 : 

-  tempo  "largo"  (szeroko, bardzo  powoli)  należy  do  grupy  wolnych ;

inne  określenia  tempa  w  tej  grupie  to : larghetto, lento, adagio, grave ;

tempa  umiarkowane :  andante, andantino, moderato, allegretto ;

tempa szybkie :  allegro, vivo, vivace, veloce, presto, vivacissimo, prestissimo

(szczegółowe  znaczenie  poszczególnych  określeń, pochodzących  z  języka  włoskiego, podają  słowniki  i  podręczniki  muzyczne ;

W  wielu  przypadkach  nad  słownym  określeniem  tempa  (a  często  zamiast)  podaje  się  ścisłe, metronomiczne,  oznaczenie  czasu  trwania  wartości  rytmicznych  -  jak  w  przykładzie  2 :

Przykład  2.

alt

co  oznacza, że  na  metronomie  należy ustawić  cyfrę  114, czyli  tempo grania  ćwierćnut  wyniesie  114  na  minutę.

Wróćmy  do  przykładu  1 :

-  utwór  jest  w  tonacji  g-moll, co  podano  w  tytule  (gdyby  tej  informacji nie  było, to  należałoby  sprawdzić, czy  nie  jest  to  przypadkiem  tonacja B-dur  -  utwór  zwykle  kończy  się  akordem  tonicznym).

-  metrum  utworu  to  4/4  (znak  "C"  funkcjonuje  równolegle  z  4/4).

3  -  informacje  szczegółowe  dotyczące  materii  muzycznej :

*  zmiany  tempa, klucza, tonacji  i  metrum, co  zaznaczane  jest  tuż  za    kreską  taktową  (zmiana  klucza  spotykana  jest  też  w  trakcie  taktu).

*  zmiany  dynamiki  (inaczej - siły  dźwięku, potocznie - głośności), dotyczące  zarówno  mniejszych, lub  większych  fragmentów, jak  i  poszczególnych dźwięków, co  zaznaczane  jest  odpowiednimi  słowami, literami, lub  znakami  graficznymi  -  patrz  przykład  3.

Przykład  3  (druga  linia  Ballady  g-moll)

alt

Mamy  tu  zmianę  (zwiększenie)  tempa  na  "Moderato"  (umiarkowanie) z  równoczesną  zmianą  metrum  na  6/4.

Łącznie  z  przykładem  1  widzimy  zmiany  dynamiki  -  z  początkowego "f" (forte - głośno), poprzez  "dim"  (diminuendo - ściszanie)  w  drugiej  połowie 3  taktu  (długość  dwóch  schodzących  się  linii  pokazuje  odcinek, na  którym  winno  nastąpić  wyciszenie), do  "p"  (piano - cicho)  w  4  takcie, na przełomie  6  i  7  taktu  mamy  lokalne  wzmocnienie  (crescendo), po  zmianie  metrum  (p)  przypomina, że  ogólnie  gramy  piano  (pod  półnutą  "c"  jest akcent  -  o  czym  poniżej  -  co  siłą  rzeczy  wypada  nieco  głośniej).

Ponadto  -  stosuje  się  jeszcze  "ff"  (fortissimo  -  bardzo  głosno), "fff"  (fortissimo  possibile  -  możliwie  najgłośniej)  oraz  analogicznie  "pp"  (pianissimo  -  bardzo  cicho)  i  "ppp"  (pianissimo  possibile  -  możliwie  najciszej).

Pod  dolną  pięciolinią  mamy oznaczenia  dotyczące  użycia  pedału  -  "Ped"  -  naciskamy  pedał, " * "  -  zwalniamy.

*  zmiany  artykulacji  (sposobu  wydobywania  i  łączenia), dotyczące  za   równo  mniejszych, lub  większych  grup, jak  i  poszczególnych  dźwięków, co  zaznaczane  jest  odpowiednimi  słowami, lub  znakami  graficznymi - patrz  przykład  4.

Przykład  4  (cd  Ballady  g-moll).

alt

W  lewej  ręce  mamy  zmiany  klucza  (czego  nie  pokazano  jeszcze  w  dotychczasowych  przykładach)  oraz  "przenośnik  oktawowy"  (8''''''''''''| ). Oba sposoby  pozwalają  uniknąć  stosowania  linii  dodanych - górnych  i  dolnych (nie  używa  się  więcej  niż  5  linii  dodanych). Przenośnik  oktawowy  nad nutami  oznacza  przeniesienie  o  oktawę  w  górę, pod  nutami - w  dół.

Kontynuując  temat  artykulacji, widzimy  w  tym  przykładzie :

-  staccato  (odrywać)  -  kropka  nad, lub  pod  nutą  (po  przeciwnej  stronie ogonka)  -  wartości  nut  są  skrócone, gdyż  po  uderzeniu  w  klawisz  palec  winien  być  natychmiast  podniesiony.

-  akcent  -  znak  ">"  nad  nutą, lub  pod  nutą  (po  przeciwnej  stronie ogonka), polega  na  głośniejszym  wykonaniu  danego  dźwięku,

-  legato  (łączyć)  -  tenże  wyraz, lub  łuk  nad  zespołem  nut  (nie  mylić  z  długimi  łukami  oznaczającymi  "frazowanie", jak  również  z  krótkimi, ale  łączącymi  dwie  nuty  tej  samej  wysokości, co  oznacza  przedłużenie nuty  pierwszej  o  wartość  drugiej)  -  wartości  nut  są  dotrzymane, gdyż  palec z klawisza  odrywamy  dopiero  w  momencie  uderzania  w  następny.

Ponadto  -  stosuje  się  jeszcze :

-  spiccato  (oddzielać)  -  znak  przypominający  wąską  literę  " v "  (w  niektórych  źródłach  i  nutach  znak  ten  jest  zaczerniony), wykonanie  winno  być  bardziej  energiczne  i  ostrzejsze  niż  "staccato"  a  wartości  nut  jeszcze  bardziej  skrócone.

-  portato  (przenosić)  -  artykulacja  pośrednia  między  legato  i  staccato  -  do  kropek  i  łuku  dodana  jest  prostokątna  klamra  z  napisem  portato  -  skrócenie  wartości  nut  jest  tu  znikome.

-  glissando  -  linia  prosta, lub  falista  (t.zw. wężyk)  z  napisem  gliss  pomiędzy  nutą  rozpoczynającą  i  kończącą. Polega  na  zmianie  wysokości  dźwięku  bez  jego  przerywania. Jest  to  artykulacja  nietypowa  dla  fortepianu  a  polega  na  szybkim  przesunięciu  palcem  po  białych, lub  czarnych  klawiszach.

-  tremolo  (drżenie), tremolando  (drżąco)  -  jest  to  właściwie  skrócony zapis  szybko  powtarzanego  tego  samego  dźwięku, lub  dwóch  różnych  dźwięków  (w  tym  współbrzmień).

-  arpeggio  (jak  na  harfie, struna  po  strunie)  -  pionowy  wężyk  przed   akordem  -  polega  na  szybkim  wykonaniu  akordu  dźwięk  po  dźwięku  poczynając  od  najniższego. Są  tu  dwie  możliwości :  gdy  wężyk  przebiega  przez  obie  pięciolinie  akord  rozpoczyna  się  lewą  ręką  i  kontynuuje  prawą, gdy  mamy  osobne  wężyki  na  każdej  pięciolinii  obie  ręce  równocześnie  wykonują  swoje  akordy

(są  jeszcze  inne  sposoby  artykulacji, ale  nie  dotyczą  fortepianu).

OZDOBNIKI  -  pojedyncze  dźwięki, lub  ich  grupy, upiększające  linię  melodyczną  -   zaznaczane  odpowiednimi  symbolami, lub  znakami  graficznymi, umieszczanymi  nad  konkretną  nutą  i  wykonywane  w  czasie  trwania  tejże  nuty, a  mianowicie :

-  przednutka  krótka  (stosowana  obecnie ; w  muzyce  dawnej  jest  też  "przednutka  długa")  -  mała  przekreślona  nutka  "ósemka"  połączona  łukiem  z  nutą  główną  -  szybko  zagrana  nuta  przed  nutą  główną, odbiera  ona  nieco  wartości  nuty  poprzedniej, jednakże  akcent  pozostaje  przy  nucie  głównej  (spotyka  się  też  przednutki  złożone  z  kilku  nutek  i  w  tym   przypadku  nie  są  one  przekreślone).

-  mordent  nieprzekreślony  (stosowany  obecnie ; w  muzyce  dawnej  jest  też  "mordent  przekreślony")  -  "zygzak"  złożony  z  5  ramion  umieszczony  nad  nutą  (po  przeciwnej  stronie  ogonka)  -  w  czasie  przeznaczonym  na  nutę  główną  uderzamy  ten  dźwięk, następnie  gamowłaściwy  dźwięk  sąsiedni  wyższy  (zwany  sekundą  górną)  i  powtórnie  dźwięk  główny ;

sekunda  górna  może  być  chromatycznie  zmieniona  i  wtedy  nad, lub  pod  znakiem  stawia  się  odpowiedni  znak  (krzyżyk, bemol). Można  powiedzieć, że  mordent  nieprzekreślony  zamienia  nutę  główną  w  3  nuty  -  zamiast  np. "c"  gramy  "c,d,c".

-  obiegnik  -  znak  podobny  do  leżącego  S  (alt), umieszczony  nad  nutą, lub  miedzy  dwiema  nutami  -  wykonanie  polega  na  szybkim  opisaniu  nuty  głównej  przez  jej  górną  i  dolną  sekundę. Można  powiedzieć, że  obiegnik  zamienia  nutę  główną  w  4  nuty  -  zamiast  np. "c"  gramy  "d,c,h,c". W  przypadku  obiegnika  postawionego  miedzy  dwiema  nutami  jego wykonanie  odbywa  się  po  uderzeniu  pierwszej  nuty, ale  odpowiednio  skróconej  (czyli  gramy  np.  c,     d,c,h,c  -  wszystko  w  czasie  przeznaczonym  na  nutę  "c").

-  tryl  -  nad  nutą  figuruje  skrót  tr ;  jeżeli  ozdobnik  dotyczy  wielu  nut, lub  wielu  taktów, to  za  skrótem  występuje  linia  falista  (wężyk)  pokazująca  odpowiedni  odcinek  wykonywania  ozdobnika  -  w  czasie  przeznaczonym  na  nutę  główną  szybko  i  wielokrotnie  uderzamy  ten  dźwięk  na  zmianę  z  sekundą  górną. Można  powiedzieć, że  tryl  to  jest  przedłużony  mordent  -  patrz  przykłady  poniżej.

Przykład  5.

alt

W  pierwszym  takcie  nad  nutą "a" mamy  znak  ozdobnika  "tryl". Kasownik  nad  nim  oznacza, że  górną  sekundą  ma  być "h" (bo  pierwszą  nutą  w  takcie  jest  his). Cyferki  u  góry  podpowiadają  którymi  palcami  należy  ten  tryl  wykonać. Skoro  mowa  o  cyferkach  -  widać  je  we  wszystkich  przykładach  -  oznaczają  one "palcowanie"  -  nie  ma  ich  tam  gdzie  użycie  palców  jest  oczywiste. W  ostatnim  takcie  jest  przednutka  krótka, w  lewej  ręce  akord  finalny  ma  być  zagrany arpeggio. Widzimy  tu  też   znak  fermata  (łuk  z  kropką  w  środku), co  oznacza  przedłużenie  wartości  nuty, lub  pauzy  wg  uznania  wykonawcy.

Przykład  6.

alt

Widzimy  tu  nad  nutą "h" symbol  ozdobnika "mordent  nieprzekreślony"  wraz  z  palcowaniem.

FRAZOWANIE  -  zaznaczane  jest  łukami  obejmującymi  od  kilku  nut  do  wielu  taktów, które  wyznaczają  odcinki  tworzące  pewne  całości  wyrazowe. W  przykładach  1, 3, 4  -  wszystkie  łuki  dotyczą  frazowania. U  nowicjusza  mogą  budzić  wątpliwości  krótkie  łuki  w  dwóch  ostatnich  taktach  przykładu  3. Bowiem  zarówno  w  prawej, jak  i  lewej  ręce  łuki  dotyczą  nut  tej  samej  wysokości, co  zwykle  oznacza  przedłużenie  nuty  pierwszej  o  wartość  drugiej. W  tym  jednak  przypadku  bliżej  nut  mamy  kropki, czyli  staccato, z  czego  wniosek, że  łuki  oznaczają  frazowanie  (nie  jest  to  też  "portato", bo  nie  ma  klamry  i  napisu).

Wymienione  powyżej  ozdobniki  należą  do  grupy  skrótów  powszechnie  stosowanych  w  zapisie  nut  na  fortepian  i  inne  instrumenty. Dla  nowicjuszy  jest  to kłopotliwe, bo  trzeba  zapamiętać  wykonanie  każdego  z  nich. Wygodniejszy  byłby  dokładny  zapis  bez  używania  tych  skrótów  -  ale  cóż  -  tak  się  przyjęło  i  trzeba  się  do  tego  przyzwyczaić.

INNE  SKRÓTY  w  pisowni  nut :

-  pauzy  trwające  kilka  taktów  -  spotykane  sposoby  oznaczeń  podaje  przykład  7.

Przykład  7.

alt

-  wielokrotne  powtarzanie  dźwięków  tej  samej  wysokości  i  wartości, lub  figur  melodycznych  -  patrz  przykład  8.

Przykład  8.

alt

-  wielokrotne  powtarzanie  figur  melodyczno-rytmicznych  - patrz przykład 9.

Przykład  9.

alt

-  wykonywanie  oktaw  -  cyfra  8  umieszczona  nad, lub  pod  nutą  oznacza  zagranie  jej  z  oktawą, odpowiednio  -  górną, lub  dolną. Spotykane  są  też  określenia :  col 8va, all 8va, con 8va, coll ottava bassa  (tylko  dla  oktawy  dolnej

-  powtórzenie  części  utworu  od  początku  -  jeśli  utwór  ma  np. strukturę  A, B, A, to  -  zamiast  przepisywać  część  A  -  na  końcu  części  B  piszemy  "Da capo al FINE"  (w  skrócie  D.c.al F, co  czytamy  "da kapo al fine"  i  znaczy  to "od podzątku  do  napisu  FINE"), zaś  na  końcu  części  A  piszemy  "FINE"  (koniec).

-  powtórzenie  części  utworu  od  konkretnego  miejsca  -  stawiamy  tam  znak  podobny  do  litery "f" z  dodatkowymi  dwiema  kropkami  a  w  miejscu  po  którym  następuje  powtórzenie  piszemy  "Dal  segno"  (czyt. "dal senio", w  skrócie  "D.s.", co  znaczy  "od  znaku"). Zwykle  oznacza  to  powtórzenie  aż  do  końca  utworu, chyba  że  napiszemy  "Dal segno al FINE" i  oznaczymy  miejsce  zakończenia  słowem  "FINE".

-  powtórzenie  fragmentu  utworu  - początek  fragmentu  oznaczamy  wspomnianym  znakiem "f" a  koniec  znakiem  podobnym  do  "elipsy  przekreślonej  na  krzyż"  (potocznie - "latarnia")  a  w  miejscu  po  którym  następuje  powtórzenie  piszemy  "Dal  f  al  O  e  poi  CODA". Po  powtórzeniu  tego  fragmentu  przechodzimy  do  części  oznaczonej  na  początku  wyrazem  "CODA" (koda - zakończenie). Czasem  zamiast "CODA" spotykamy "TRIO"  i  zwykle  na  końcu  "TRIO"  widzimy  wskazówki  do  dalszego  wykonania  utworu.

A  oto  dokładny  wizerunek  znaku  "f"  i  "latarni" : alt

-  odmienne zakończenie powtarzanych części utworu - patrz przykład 10 :

Przykład  10.

alt

Pierwszy  znak  repetycji  (powtórzenia)  mamy  w  miejscu  A, powtarzamy  zatem  od  początku, ale  opuszczamy  zakończenie  pod  klamrą  1  i  gramy  zakończenie  pod  klamrą  2. Gramy  dalej  do  następnego  znaku  repetycji  w  miejscu  C  i  powtarzamy  od  najbliższego  znaku  repetycji  o  przeciwnym  kierunku  w  miejscu  B  (wskazują  to  kropki  - umieszczone  po  stronie  lewej  nakazują  powtórzenie  fragmentu  z  lewej  strony  znaku, umieszczone  po  prawej  nakazują  powtórzenie  fragmentu  z  prawej  strony  znaku), ale  -  podobnie  jak  poprzednio  -  opuszczamy  zakończenie  pod  klamrą  1  i  gramy  zakończenie  pod  klamrą  2. Spotykane  jest  też  oznaczenie  pod  klamrami  "I volta" (czyt. "prima volta" - pierwszy raz)  i  "II volta  ("sekunda volta" - drugi raz).

W  miejscu  D  mamy  znak  zakończenia  utworu. Zwróćmy  też  uwagę, że  za  kropkami  występuje  kreska  cienka.

Skąd wiemy o którym takcie mówimy ? Podpowiada nam to cyferka pomiędzy kluczami na początku każdej linii, podająca numer danego taktu (w przykładzie 1 mamy 1 (to oczywiste, bo to początek utworu) a w przykładzie 3 figuruje 5 (następne  takty  w  danej  linii  trzeba  samemu  policzyć).